ĐỒNG HÀNH VỚI CÁC GIA ĐÌNH TRẺ

ĐỒNG HÀNH VỚI CÁC GIA ĐÌNH TRẺ

(Bài thuyết trình Tĩnh tâm Linh mục Hạt Cần Thơ 7/5/2018)

Dẫn Nhập

Hôn nhân gia đình là một cuộc sống đẹp, là một thể chế có nguồn gốc từ xa xưa của lịch sử loài người và đặc biệt hôn nhân gia đình còn do ý định, do ý muốn của Thiên Chúa ngay từ khi Thiên Chúa sáng tạo con người có nam có nữ[1].

Nếu không có những người yêu nhau và kết hôn với nhau thì tương lai của nhân loại sẽ không còn tồn tại trên mặt đất này. Vì thế, Thiên Chúa đã trao cho những người lập gia đình một sứ mạng quan trọng: tiếp tục công trình sáng tạo của Thiên Chúa: “Hãy sinh sôi nảy nở thật nhiều, cho đầy mặt đất và thống trị mặt đất” (St 1, 28). Cách riêng, Giáo Hội có được những người con tiếp tục sứ mạng rao giảng Tin Mừng của Chúa Kitô là nhờ vào hoa trái tình yêu của các gia đình. Vì sự cao cả đó cho nên trong Tông huấn Niềm Vui Tình Yêu, Đức Giáo Hoàng Phanxicô khẳng định: “Sự thịnh vượng của gia đình có tính quyết định cho tương lai của thế giới này và tương lai của Hội Thánh[2].

Gia đình có sứ mạng đẹp và cao cả đến thế! Tuy nhiên, với thời gian và với sự phát triển nhanh chóng của xã hội về nhiều mặt khác nhau như khoa học, công nghệ thông tin và kinh tế…thì đời sống hôn nhân gia đình đang phải đối diện với nhiều khó khăn, với những thách đố và đang gặp khủng hoảng khá nghiêm trọng.

Giáo Hội không lãng quên con cái của mình cách riêng là các gia đình trẻ vì Giáo Hội, là một “Người Mẹ” đồng hành, đi cùng, đến với nhất là đến với những con cái đang gặp những khó khăn và thử thách. Một cách cụ thể, về phương diện Giáo Hội hoàn vũ, Đức Giáo Hoàng Phanxicô đã điều hành hai cuộc họp Thượng Hội Đồng Giám Mục Thế Giới để bàn chủ đề về gia đình vào năm 2014 và 2015[3]. Một năm sau đó, ngày 19.03.2016, ngài đã ban hành Tông huấn Niềm Vui Tình Yêu. Tông huấn này là kết quả, là hoa trái của hai cuộc họp Thượng Hội Đồng Giám Mục Thế Giới. Về phương diện Giáo Hội địa phương, Hội Đồng Giám Mục Việt Nam đã đề ra chương trình mục vụ gia đình cho ba năm liên tiếp. Năm 2017: chuẩn bị cho các bạn trẻ bước vào đời sống hôn nhân gia đình. Năm 2018: đồng hành với các gia đình trẻ và năm 2019: đồng hành với các gia đình gặp khó khăn.

Nhắc lại những sự kiện lịch sử để giúp chúng ta hiểu được sự quan tâm đặc biệt của Giáo Hội đối với các gia đình, nhận ra được tầm quan trọng của vấn đề và tính thời sự của nó mà mỗi người tín hữu không được xao lãng. Vì thế, mỗi người dù bất cứ ở cương vị nào, hãy cùng với Mẹ Giáo Hội đồng hành với các gia đình trẻ trong năm nay. Và để làm sáng tỏ những thao thức trên, nội dung đề tài thuyết trình được chia thành bốn phần chính sau đây: lý do đồng hành, những người đồng hành, mục tiêu đồng hành và sau cùng là mẫu gương đồng hành. 

I.    Lý do đồng hành

Nhìn vào thực trạng của các gia đình trẻ trong bối cảnh xã hội hôm nay thì chúng ta sẽ nhận ra hai bức tranh đối lập nhau, đó là bức tranh sáng và bức tranh tối.

1.   Bức tranh sáng

Thực tế, có những gia đình trẻ đang sống trung thành, chung thủy và hạnh phúc bên nhau. Các Đức Giám Mục Việt Nam đã có lời khen tặng những anh chị em đó: “Họ chấp nhận những hy sinh lớn lao, vượt qua mọi khó khăn thử thách để sống trung thành với giao ước hôn nhân”[4]. Cụ thể, có nhiều cặp vợ chồng đã chấp nhận sinh con, không sử dụng những phương pháp ngừa thai nhân tạo, đặc biệt nhiều bậc phụ huynh, mặc dù nghèo về vật chất nhưng họ vẫn cố gắng chu toàn tốt bổn phận giáo dục con cái của họ trở thành người và thành con cái của Thiên Chúa[5].

2.   Bức tranh tối

Bên cạnh những điểm tích cực cũng xuất hiện nhiều điểm tiêu cực tạo nên một bức tranh tối nơi các gia đình trẻ ngày hôm nay. Do ảnh hưởng trào lưu coi trọng vật chất, tục hóa, sống hưởng thụ, sống ảo tưởng…cho nên có nhiều bạn trẻ có quan niệm không đúng đắn về tình yêu hôn nhân. Kết quả của những lệch lạc đó là sống thử, hôn nhân đồng tính, lựa chọn giới tính, sau cùng là phá thai và ly dị. Và những điều tiêu cực này đang phát triển khá nhanh trong xã hội và ngay cả trong cộng đồng người có đạo, cách riêng là nơi các gia đình trẻ[6].

Trong thư gửi các gia đình công giáo năm 2016, Hội Đồng Giám Mục Việt Nam đã nhận định về tình trạng của những gia đình công giáo như sau: “Chúng ta không thể phủ nhận thực tế này là tình trạng vợ chồng công giáo ly thân và ly dị đang có chiều hướng gia tăng, cách riêng nơi các gia đình trẻ; bạo hành gia đình vẫn là điều nhức nhối; một số bạn trẻ sa đà vào lối sống buông thả về mặt tình dục, chủ trương sống chung, sống thử trước hôn nhân; tệ nạn phá thai lan tràn đến mức coi thường…”[7]. Bên cạnh đó, Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II còn lưu ý đến một khía cạnh khác: “Một sự kiện khác cũng đáng cho chúng ta chú ý trong các nước thuộc thế giới thứ ba, các gia đình thường thiếu thốn từ những phương tiện căn bản để sống còn, như thực phẩm, việc làm, nhà cửa, thuốc men, cho đến cả những tự do sơ đẳng nhất”[8].

Tóm lại, Hội Đồng Giám Mục Việt Nam cho chúng ta thấy hai bức tranh sáng và tối đã xuất hiện và đang tồn tại nơi các gia đình trẻ. Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II cũng đã xác nhận điều đó: “Hoàn cảnh trong đó các gia đình đang sống hiện có cả những khía cạnh tích cực và tiêu cực: một số khía cạnh là dấu cho thấy ơn cứu độ của Đức Kitô đang tác động trong thế gian, một số khía cạnh khác là dấu cho thấy sự chối từ của con người đang chống lại tình thương của Thiên Chúa[9]. Vì thế, Giáo Hội Việt Nam mời gọi mỗi người tín hữu phải đồng hành và sát cánh với các gia đình công giáo đặc biệt là các gia đình trong những năm đầu tiên đời sống hôn nhân của họ.

II. Những người đồng hành

Mục vụ hôn nhân gia đình không chỉ dừng lại ở các khóa học nhưng cần phải được kéo dài thường xuyên cho các đôi vợ chồng trẻ vì họ chưa có nhiều kinh nghiệm trong đời sống hôn nhân. Vì thế, công việc mục vụ đồng hành với những anh chị này rất là đa dạng và có khi cũng khá phức tạp. Chính vì thế, các đôi vợ chồng trẻ cần có nhiều người đồng hành khác nhau có hiểu biết và có kinh nghiệm để có thể chia sẻ và hướng dẫn họ một cách thiết thực. Cho nên, các Giám Mục của chúng ta đã kêu gọi: “Chúng tôi mời gọi các mục tử và mọi thành phần Dân Chúa đồng hành và giúp đỡ các gia đình xây dựng hạnh phúc[10]. Vậy chúng ta có thể liệt kê những người đồng hành như sau[11]:

1.    Trước tiên, các linh mục và tu sĩ, những người không lập gia đình nhưng cũng được mời gọi đồng hành với các gia đình trẻ.

2.    Kế đến, cộng đoàn giáo xứ và các hội đoàn, các Đức Giám Mục ước mong điều này: “Chúng tôi ước mong các đoàn thể tông đồ quan tâm nhiều hơn đến các gia đình trẻ, có những hoạt động thích hợp để quy tụ và đồng hành với họ trong những năm đầu đời của đời sống hôn nhân, những năm ngập tràn hạnh phúc nhưng cũng không ít thử thách”[12].

3.    Tiếp theo, các chuyên viên và những gia đình gương mẫu, các Đức Giám Mục đề nghị: “Trong lớp chuẩn bị hôn nhân, ngoài sự hướng dẫn của linh mục và chuyên viên, thì chứng tá cụ thể của các gia đình đóng vai trò quan trọng, do đó nên mời những người sống đời gia đình chia sẻ kinh nghiệm[13]. Các chuyên viên có thể là các bác sĩ hoặc là các nhà tâm lý.

4.    Sau cùng, các bậc làm cha mẹ, các Đức Giám Mục còn cho biết thêm: bên cạnh những người đồng hành được kể đến còn có những người đồng hành khác quan trọng, không thể thiếu đó là những bậc làm cha mẹ của các gia đình trẻ. Vì cha mẹ là những người sống gần gủi với con cái và đặc biệt họ đã sống tình yêu hôn nhân trước mặt con cái. Tư tưởng này cũng được Đức Giáo Hoàng Phanxicô nhắc đến trong Tông huấn của ngài như sau: “Những người được chuẩn bị tốt nhất để kết hôn có lẽ là những người đã học biết hôn nhân Kitô Giáo là gì từ nơi cha mẹ của họ”[14].

Tóm lại, tất cả mọi thành phần Dân Chúa đều có nhiệm vụ đồng hành với các gia đình trẻ.

III.        Mục tiêu đồng hành

Theo gợi ý của Hội Đồng Giám Mục Việt Nam thì mục tiêu của việc đồng hành là giúp cho các đôi vợ chồng trẻ hiểu hôn nhân của họ như là một cuộc hành trình và cuộc hành trình hôn nhân này có ba đặc điểm: trước hết, hôn nhân gia đình là một cuộc hành trình dài, hành trình trăm năm, hành trình suốt cả cuộc đời cho nên hai người phải giúp nhau hoàn thiện hành trình này mỗi ngày. Kế đến, vì hôn nhân gia đình là cuộc hành trình dài như thế cho nên đòi hỏi sự kiên nhẫn và tấm lòng hy sinh quên mình của hai vợ chồng. Sau cùng, hôn nhân gia đình còn là một hành trình phải được đào sâu thêm mỗi ngày để làm phong phú tình yêu của họ dành cho nhau[15]. Bên cạnh những gợi ý đó, thiết nghĩ rằng chúng ta cũng có thể giúp cho các đôi vợ chồng trẻ hiểu rõ và sống ơn gọi tình yêu hôn nhân của họ theo ba điểm cụ thể sau:

1.   Giúp họ ý thức ơn gọi nên thánh

Hôn nhân là một cuộc hành trình dài, gian khó và thử thách. Cho nên Giáo Hội có nhiệm vụ giúp cho các gia đình trẻ đào sâu thêm, học hỏi thêm về giá trị ơn gọi tình yêu hôn nhân của họ. Vậy một điểm quan trọng cần phải được nhắc đến thường xuyên đó là hôn nhân gia đình là một ơn gọi cao cả, thánh thiện và tốt lành vì Thiên Chúa cũng kêu mời những người lập gia đình, người chồng và người vợ trở thành thánh như những người sống ơn gọi tận hiến.

Công Đồng Vaticanô II khẳng định với những người lập gia đình như sau: “Nhờ sức thiêng của bí tích Hôn Phối, các đôi vợ chồng Kitô hữu biểu hiện và tham dự vào mầu nhiệm hiệp nhất và tình yêu phong phú giữa Đức Kitô và Hội Thánh[16]; họ giúp nhau nên thánh trong đời sống hôn nhân, trong việc đón nhận và giáo dục con cái”[17].

Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II cũng lập lại chân lý đó: “Ơn gọi mọi người nên thánh cũng được ngỏ với các vợ chồng và cha mẹ Kitô hữu. Đối với họ, ơn gọi này được nêu bật trong việc cử hành bí tích Hôn Phối và được thực hiện cách cụ thể trong thực tế riêng của cuộc sống hôn nhân gia đình”[18].

Vậy người đồng hành có nhiệm vụ nhắc nhở các đôi vợ chồng trẻ ý thức linh đạo hôn nhân gia đình của họ, con đường thiêng liêng nên thánh của họ. Họ sẽ được nên thánh khi chu toàn tốt những nhiệm vụ và bổn phận trong ơn gọi riêng của đời sống vợ chồng.

2.   Giúp họ sống tình yêu hôn nhân theo mẫu gương gia đình Chúa Ba Ngôi

Ba Ngôi là một gia đình tình yêu vì “Thánh Thần là tình yêu của Chúa Cha và Chúa Con, phát xuất từ Chúa Cha và Chúa Con”[19]. Ba Ngôi là một gia đình tình yêu vì cả Ba đều nhắm đến một đối tượng duy nhất là con người. Chúa Cha tạo dựng con người. Chúa Con đến trần gian để cứu chuộc, cứu độ con người và Chúa Thánh Thần tiếp tục sứ mạng của Chúa Giêsu là thánh hóa và biến đổi con người. Ba Ngôi là một gia đình tình yêu vì “nơi mầu nhiệm Thiên Chúa, Ba Ngôi Vị thần linh phân biệt với nhau, ngôi này không phải là ngôi kia, nhưng lại không hề tách biệt rời nhau, mà chỉ là Một Thiên Chúa duy nhất. Mầu nhiệm ấy là nguồn gốc và mẫu mực cho các gia đình[20].

Gia đình Chúa Ba Ngôi là mẫu gương tuyệt đẹp cho các gia đình trẻ noi theo. Các đôi vợ chồng trẻ được mời gọi sống tinh thần hiệp nhất nên một trong những khác biệt của nhau. Vợ chồng biết chấp nhận những giới hạn, những khuyết điểm của nhau với mục tiêu là bổ túc cho nhau và giúp nhau trở nên hoàn thiện hơn. Tình yêu Ba Ngôi còn mời gọi vợ chồng biết quên bản thân để lo lắng cho nhau và đặc biệt cùng nhau hướng đến một mục tiêu duy nhất là con cái của họ.

3.   Giúp họ thực hành tình yêu hôn nhân theo mẫu gương Thánh Gia

Gia đình Nagiarét được gọi là Gia Đình Thánh vì tất cả các ngài: thánh Giuse, Đức Mẹ và Chúa Giêsu đều là đấng thánh, là những vị thánh. Thánh Gia được gọi là thánh vì các ngài biết từ bỏ ý riêng để sống theo thánh ý của Thiên Chúa và đặc biệt Thánh Gia được gọi là thánh vì có Chúa Giêsu hiện diện, ở cùng và đồng hành với gia đình này.

Gia Đình Thánh là mẫu mực, là mẫu gương cho tất cả các gia đình Kitô hữu. “Mỗi gia đình Kitô hữu ngày nay cũng được mời gọi noi gương Thánh Gia để trở thành những thánh gia khác. Đó là những cộng đồng yêu thương và hiệp nhất, mà khuôn mẫu là sự hiệp thông của Ba Ngôi Thiên Chúa. Sự hiệp thông này không khép kín nhưng mở ra với các gia đình khác và nhất là vươn lên tới chính Thiên Chúa Tình Yêu”[21].

Vậy những người đồng hành giúp những người vợ biết noi gương Đức Maria thưa hai tiếng “xin vâng” với ý định của Thiên Chúa và ý muốn của người chồng. Bổn phận của những người làm chồng sống noi gương thánh Giuse “công chính” nghĩa là sống tốt lành thánh thiện và làm theo thánh ý của Thiên Chúa và ý muốn của người bạn đời.

Tóm lại, Thư công bố Năm Thánh Tôn Vinh Các Thánh Tử Đạo Việt Nam vừa mới được gửi tới cộng đoàn Dân Chúa tuần vừa qua, HĐGMVN mời gọi mọi thành phần Dân Chúa sống tinh thần tử đạo, cách riêng đối với những anh chị em sống đời hôn nhân gia đình, các Giám Mục mời gọi: “Các gia đình Công Giáo hãy từ bỏ những ham muốn bất chính và tính toán ích kỷ, để làm chứng rằng Tin Mừng về hôn nhân công giáo là nẻo đường hạnh phúc”[22].

IV.Chúa Giêsu, nhà đồng hành tuyệt vời

1.   Chúa Giêsu, bạn đồng hành với con người

Mầu Nhiệm Nhập Thể của Chúa Giêsu là bước khởi đầu của một hành trình đồng hành với nhân loại. Để việc đồng hành có hiệu quả thiết thực, Chúa Giêsu đã mang lấy thân phận con người và sống với con người.

Chúa Giêsu là một nhà đồng hành tuyệt vời vì Ngài đã đóng xuất sắc ba vai trò cùng một lúc. Thứ nhất, Chúa đóng vai một người cha với sứ mạng hướng dẫn và dạy dỗ. Thứ hai, Chúa nhập vai một người mẹ với đôi bàn tay ôm ắp, che chở, nâng đỡ và tấm lòng vị tha và thứ ba có khi Chúa là một người bạn đồng hành gần gũi, cảm thông, lắng nghe và đối thoại với những người đồng hành. Câu chuyện Chúa Phục Sinh đồng hành với hai môn đệ trên đường Emmau là một ví dụ cụ thể và sống động (x.Lc 24, 13-35). Bên cạnh đó, Chúa Giêsu đã hoàn thành tốt ba nhiệm vụ tiên tri, tư tế và vương đế trong khi đồng hành với con người. Nếu Mầu Nhiệm Nhập Thể là bước khởi đầu của việc đồng hành thì Mầu Nhiệm Vượt Qua (Thương Khó và Phục Sinh) là đỉnh cao, là chóp đỉnh của việc Chúa đồng hành với nhân loại. Việc đồng hành của Chúa Giêsu có nhiều ý nghĩa: ở cùng, đối thoại, nâng đỡ, chữa lành, giải thoát, tha thứ và đặc biệt ban ơn cứu độ cho con người.

Tóm lại, Chúa Giêsu là người bạn đồng hành tuyệt vời vì “Tôi biết chiên của tôi và các chiên tôi biết Tôi” (Ga 10, 14). Chúa biết và hiểu từng con chiên. Con tim mục tử thôi thúc Chúa Giêsu luôn biết “chạnh lòng thương xót”.

2.   Chúa Giêsu, bạn đồng hành với các gia đình

Vấn đề ly dị không phải là một vấn đề mới của thời đại hôm nay nhưng nó đã xuất hiện từ thời xa xưa, đã xảy ra vào thời của Chúa Giêsu (x. Mt 19, 1-9). Vì thế, nhiều người đến để chất vấn Chúa Giêsu về vấn đề khó khăn này. Chúng ta thấy Chúa Giêsu đã giải quyết và trả lời cho họ như thế nào: “Sự gì Thiên Chúa đã phối hợp thì loài người không được phân ly” (Mt 19, 6). Chúa không cho phép vợ chồng ly dị nhau, bỏ nhau vì tình yêu vợ chồng không chỉ là sự liên kết giữa hai người nhưng còn do chính Thiên Chúa liên kết và phối hợp họ lại với nhau. Tình yêu hôn nhân là một bí tích vì được Thiên Chúa ấn định và chúc lành cho những người thành hôn. Vậy Chúa Giêsu đồng hành với các gia đình trong việc giải thích cho họ hiểu định chế hôn nhân theo chương trình sáng tạo của Thiên Chúa.

Bên cạnh việc giải thích cho những người lập gia đình hiểu giá trị cao đẹp của đời sống hôn nhân gia đình, trong Tin Mừng còn cho biết Chúa Giêsu còn còn đến tham dự tiệc cưới ở làng Cana (x. Ga 2, 1-12). Trong khi mọi người đang vui vẻ thì gặp phải một vấn đề hết rượu, thế là Chúa làm phép lạ biến nước thành rượu. Chúa muốn cho đôi bạn trẻ mới thành hôn và gia đình của họ có được niềm vui trọn vẹn trong ngày trọng đại này. Chúa đồng hành không chỉ bằng lời nhưng còn đồng hành bằng hành động rất cụ thể, đong đầy những thiếu thốn, trao ban những nhu cầu cần thiết cho các đôi vợ chồng.

Các đình trẻ ngày nay cũng cần có sự hiện diện và đồng hành của Chúa Giêsu vì “được thiết định ngay từ hồi Sáng Thế, hôn nhân và gia đình tự bản chất đã nhất thiết phải được hoàn tất trong Chúa Kitô và cần có ân sủng của Ngài để được chữa lành khỏi vết thương tội lỗi và được đưa về tình trạng nguyên thủy, nghĩa là nhận biết trọn vẹn và thực hiện đầy đủ ý định của Thiên Chúa[23].

Nhìn vào thực tế cuộc sống của các gia đình, chúng ta nhận thấy điều này: xây dựng một gia đình hạnh phúc trong bối cảnh xã hội hôm nay không đơn giản chút nào. Không đơn giản vì các đôi vợ chồng trẻ cần phải có tối thiểu ba điều kiện này: điều kiện về vật chất, điều kiện về tâm sinh lý và điều kiện về tâm linh, nghĩa là cần có ơn Chúa xuống trên gia đình và trong tâm hồn của họ. Ơn Chúa được ví như “chất keo” để nối kết sự khác biệt giữa các thành viên trong gia đình.

Kết Luận

1.    Giáo Hội của chúng ta là một Giáo Hội đồng hành chứ không phải là một Giáo Hội độc hành, đơn hành trên hành trình dương thế này vì Giáo Hội được thiết lập bởi Chúa Kitô, Đấng đến để đồng hành với con người. Thiên Chúa Quan Phòng đã gửi đến cho Giáo Hội một vị chủ chăn, vị mục tử, người cha chung để thức tỉnh sứ mạng đồng hành này. Cụ thể, Đức Giáo Hoàng Phanxicô ước mong Giáo Hội phải ra khơi, lên đường và đến với những “vùng ngoại biên”. Ngài không sợ Giáo Hội “bị thương tích” khi thực hiện nhiệm vụ đó. Cải tổ các bộ trong Giáo Triều Rôma cũng là một cách cụ thể để Giáo Hội đồng hành với con người cách gần gũi, hiệu quả và khoa học hơn. 

Mới đây, Đức Giáo Hoàng Phanxicô còn nhấn mạnh Giáo Hội chỉ cân bằng và đứng vững khi tiếp tục sứ mạng đồng hành: “Hội Thánh là một Hội Thánh đang trên bước hành trình, là một Hội Thánh đi ra ngoài chính mình. Giáo Hội không phải là một nhóm ưu tuyển tự khép kín. Giáo Hội là một Giáo Hội truyền giáo. Thực tế, sự cân bằng của Giáo Hội chính xác là sự năng động, linh động và trung thành với Chúa Thánh Thần. Có người sánh ví sự cân bằng của Giáo Hội tựa như sự cân bằng khi đi xe đạp: xe đạp tiếp tục cân bằng khi nó chuyển động, một khi ngừng chuyển động, thì xe đạp sẽ tự đổ, không thể đứng vững”[24]

2.     Mẫu gương đồng hành của Chúa Giêsu giúp cho chúng ta suy nghĩ đến tư thế và tâm thế của những người đồng hành với các gia đình trẻ hôm nay. Có khi người đồng hành đóng vai trò một người cha để hướng dẫn, dạy dỗ. Có lúc người đồng hành đóng là một người mẹ để nâng đỡ và cảm thông. Khi khác người đồng hành là những người bạn thân để gần gũi, lắng nghe và chia sẻ.

3.    Có nhiều phương cách để có thể đồng hành với các gia đình trẻ: cầu nguyện, thăm viếng,  học hỏi, gặp gỡ chia sẻ… điều quan trọng người đồng hành cần phải có tâm thế của Chúa Giêsu, đó là con tim của người mục tử biết “chạnh lòng thương xót”.

Lm. Phaolô Trương Hoàng Phong


 

[1] x. St 1, 27-28; 2, 18-25.

[2] ĐGH Phanxicô, Tông huấn Niềm Vui Tình Yêu, số 31.

[3] Thượng Hội Đồng Giám Mục Thế Giới khóa ngoại thường từ ngày 05-19.10.2014 và Thượng Hội Đồng Giám Mục Thế Giới khóa thường lệ từ ngày 04-25.10.2015.

[4] HĐGMVN, Thư Mục Vụ Gửi Cộng Đoàn Dân Chúa 2017, số 2.

[5] x. Nt.

[6] Nt.

[7] HĐGMVN, Thư Gửi Các Gia Đình Công Giáo 2016: Gia đình, ơn gọi tình yêu và sứ vụ thương xót, số 3.

[8] ĐGH Gioan Phaolô II, Tông huấn về những bổn phận gia đình Kitô hữu (Familiaris Consortio), số 6.

[9] Nt.

[10] HĐGMVN, Thư Mục Vụ Gửi Cộng Đoàn Dân Chúa 2017, số 3.

[11] x. HĐGMVN, Thư Mục Vụ Gửi Cộng Đoàn Dân Chúa 2017, số 4.

[12] HĐGMVN, Thư Mục Vụ Gửi Cộng Đoàn Dân Chúa 2017, số 4.

[13] HĐGMVN, Thư Chung Gửi Cộng Đoàn Dân Chúa 2016, số 5.

[14] ĐGH Phanxicô, Tông huấn Niềm Vui Tình Yêu, số 208.

[15] x. HĐGMVN, Thư Mục Vụ Gửi Cộng Đoàn Dân Chúa 2017, số 3.

[16] x. Ep 6, 32.

[17] Công Đồng Vaticanô II, Hiến chế tín lý về Giáo Hội (Lumen Gentium), số 11. 

[18] ĐGH Gioan Phaolô II, Tông huấn về những bổn phận gia đình Kitô hữu (Familiaris Consortio), số 56.

[19] UBGLĐT trực thuộc HĐGMVN, Giáo Lý Hôn Nhân và Gia Đình, Hà Nội, NXB Tôn Giáo 2004, trang 114.

[20] Nt.

[21] UBGLĐT trực thuộc HĐGMVN, Giáo Lý Hôn Nhân và Gia Đình, Hà Nội, NXB Tôn Giáo 2004, trang 130.

[22] HĐGMVN, Thư Công Bố Năm Thánh Tôn Vinh Các Thánh Tử Đạo Việt Nam 2018, số 3.

[23] ĐGH Gioan Phaolô II, Tông huấn về những bổn phận gia đình Kitô hữu (Familiaris Consortio), số 3.

[24] ĐGH Phanxicô, Bài giảng Thánh Lễ tại nhà nguyện thánh Matta, ngày 24.04.2018 (x. http://vi.radiovaticana.va).