SỨ ĐIỆP CỦA ĐỨC THÁNH CHA LÊÔ XIV

Nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội lần thứ 60

“Gìn giữ tiếng nói và khuôn mặt con người”

Anh chị em thân mến!

Khuôn mặt và tiếng nói là những nét độc đáo, riêng biệt của mỗi người; chúng diễn tả căn tính độc đáo và là yếu tố cấu thành của mọi cuộc gặp gỡ. Người xưa hiểu rõ điều này. Vì vậy, để định nghĩa con người, người Hy Lạp cổ đại đã dùng từ “khuôn mặt” (prósōpon), về mặt từ nguyên, nó chỉ cái đứng trước cái nhìn, nơi của sự hiện diện và mối tương quan. Thuật ngữ Latinh persona (từ per-sonare: vang qua) lại bao hàm âm thanh: không phải bất kỳ âm thanh nào, mà là tiếng nói không thể nhầm lẫn của một ai đó.

Khuôn mặt và tiếng nói là những điều thánh thiêng. Chúng được ban tặng cho chúng ta bởi Thiên Chúa, Đấng đã tạo dựng chúng ta theo hình ảnh Người, và giống như Người. Thiên Chúa mời gọi chúng ta đến với sự sống bằng Lời mà chính Người đã ngỏ với chúng ta; Lời ấy thoạt đầu vang vọng qua các thế kỷ qua tiếng nói của các ngôn sứ, sau đó đã trở nên xác phàm trong thời viên mãn. Chúng ta đã có thể nghe và thấy Lời này – mặc khải mà qua đó Thiên Chúa tự tỏ lộ chính mình – một cách trực tiếp (x. 1 Ga 1,1-3), bởi vì Lời đã mặc khải chính mình qua tiếng nói và Khuôn mặt của Đức Giêsu, Con Thiên Chúa.

Ngay từ giây phút tạo dựng, Thiên Chúa đã muốn con người trở thành đối tác đối thoại của Người, và như Thánh Grêgôriô Nyssa đã nói,[1] Người đã in dấu trên khuôn mặt con người một phản chiếu của tình yêu thần linh, để họ có thể sống trọn vẹn nhân tính của mình thông qua tình yêu. Vì thế, gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói con người có nghĩa là bảo tồn dấu ấn này, hình ảnh phản chiếu không thể xóa nhòa của tình yêu Thiên Chúa. Chúng ta không phải là một loài được tạo thành từ các thuật toán hóa sinh đã được xác định trước. Mỗi chúng ta có một ơn gọi không thể thay thế và không thể bắt chước, nảy sinh từ cuộc sống và biểu lộ chính trong việc truyền thông với người khác.

Nếu chúng ta không bảo vệ được điều này, công nghệ kỹ thuật số có nguy cơ làm thay đổi triệt để một số cột trụ cơ bản của nền văn minh nhân loại, những điều mà đôi khi chúng ta coi là đương nhiên. Bằng cách mô phỏng giọng nói và khuôn mặt con người, sự khôn ngoan và tri thức, ý thức và trách nhiệm, sự đồng cảm và tình bạn, các hệ thống được gọi là trí tuệ nhân tạo không chỉ can thiệp vào các hệ sinh thái thông tin, mà còn xâm chiếm đến mức độ sâu thẳm nhất của truyền thông: đó là mối quan hệ giữa người với người.

Thách đố, do đó, không phải là công nghệ, mà là nhân chủng học. Gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói xét cho cùng là bảo vệ chính chúng ta. Đón nhận với lòng can đảm, quyết tâm và sự phân định những cơ hội mà công nghệ kỹ thuật số và trí tuệ nhân tạo mang lại không có nghĩa là che giấu đi những điều tiêu cực, không rõ ràng và các rủi ro.

Đừng từ bỏ tư duy của chính mình

Từ lâu đã có nhiều bằng chứng cho thấy các thuật toán được thiết kế để tối đa hóa sự tương tác trên mạng xã hội – vốn mang lại lợi nhuận cho các nền tảng – thường ưu tiên những cảm xúc tức thời và ngược lại, kìm hãm những biểu hiện nhân văn cần nhiều thời gian hơn như nỗ lực thấu hiểu và suy tư. Bằng cách đóng khung các nhóm người vào những “bong bóng” của sự đồng thuận và phẫn nộ một cách dễ dãi, các thuật toán này làm suy yếu khả năng lắng nghe, tư duy phản biện và làm gia tăng sự phân cực xã hội.

Thêm vào đó là sự tin tưởng ngây thơ và thiếu phê phán vào trí tuệ nhân tạo như một người “bạn” toàn tri, nơi cung cấp mọi thông tin, kho lưu trữ mọi ký ức, và là “vị quân sư” cho mọi lời khuyên. Tất cả những điều này có thể bào mòn thêm khả năng suy nghĩ phân tích và sáng tạo của chúng ta, khả năng hiểu ý nghĩa, và việc phân biệt giữa cú pháp và ngữ nghĩa.

Mặc dù AI có thể hỗ trợ và giúp đỡ trong việc quản lý các hoạt động truyền thông, việc trốn tránh nỗ lực tư duy của chính mình và bằng lòng với một bản tổng hợp thống kê nhân tạo, về lâu dài sẽ có nguy cơ làm xói mòn các khả năng nhận thức, cảm xúc và giao tiếp của chúng ta.

Trong những năm gần đây, các hệ thống trí tuệ nhân tạo ngày càng nắm quyền kiểm soát việc sản xuất văn bản, âm nhạc và video. Phần lớn ngành công nghiệp sáng tạo của con người có nguy cơ bị tháo gỡ và thay thế bằng việc dán nhãn “Được hỗ trợ bởi AI”, biến con người thành những người tiêu dùng thụ động những tư tưởng vô hồn, những sản phẩm vô danh, không có tác giả, không có tình yêu. Trong khi đó, các kiệt tác thiên tài của con người trong lĩnh vực âm nhạc, nghệ thuật và văn học lại bị hạ thấp xuống thành một môi trường huấn luyện kỹ năng thuần túy cho máy móc.

Vấn đề chúng ta quan tâm, tuy nhiên, không phải là máy móc có thể hoặc sẽ làm được gì, mà là chúng ta có thể và sẽ làm được gì để thăng tiến về nhân tính và tri thức, bằng cách sử dụng khôn ngoan những công cụ mạnh mẽ như vậy để phục vụ chúng ta. Từ xưa đến nay, con người luôn bị cám dỗ chiếm dụng thành quả của tri thức mà không cần nỗ lực dấn thân, tìm tòi và trách nhiệm cá nhân. Thế nhưng, từ bỏ quá trình sáng tạo và nhường cho máy móc các chức năng tinh thần và trí tưởng tượng của mình đồng nghĩa với việc chôn vùi những nén bạc chúng ta đã nhận được để phát triển như những con người trong tương quan với Thiên Chúa và tha nhân. Điều đó có nghĩa là che giấu khuôn mặt và làm câm lặng tiếng nói của chính mình.

“Thật hay giả”: Sự mô phỏng các mối quan hệ và thực tại

Khi chúng ta lướt qua các luồng thông tin, ngày càng khó để phân biệt liệu chúng ta đang tương tác với những người khác hay với các “người máy tự động” hoặc “người có ảnh hưởng ảo”. Sự can thiệp thiếu minh bạch của các tác nhân tự động này ảnh hưởng đến các cuộc tranh luận công khai và các lựa chọn của con người. Đặc biệt, các chatbot dựa trên các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và trên khả năng tính toán của chúng đang chứng tỏ hiệu quả đáng ngạc nhiên trong việc thuyết phục ngầm, thông qua việc liên tục tối ưu hóa các tương tác cá nhân hóa. Cấu trúc đối thoại, sự thích nghi và bắt chước của các mô hình ngôn ngữ này có khả năng mô phỏng cảm xúc con người và giả lập một mối quan hệ. Sự nhân hóa này, dù có thể thú vị, nhưng đồng thời lại mang tính lừa dối, đặc biệt đối với những người dễ bị tổn thương nhất. Bởi vì các chatbot được làm cho trở nên quá mức “ân cần”, luôn hiện diện và sẵn sàng, có thể trở thành những kiến trúc sư ẩn mình điều khiển trạng thái cảm xúc của chúng ta, xâm nhập và chiếm lĩnh không gian riêng tư của con người.

Công nghệ khai thác nhu cầu tương quan của chúng ta không chỉ gây ra những hậu quả đau đớn cho số phận cá nhân, mà còn có thể làm tổn hại đến cấu trúc xã hội, văn hóa và chính trị. Điều này xảy ra khi chúng ta thay thế các mối quan hệ với người khác bằng các mối quan hệ với AI được huấn luyện để phân loại suy nghĩ của chúng ta, từ đó xây dựng xung quanh chúng ta một thế giới của những gương phản chiếu, nơi mọi thứ đều được tạo ra “theo hình ảnh và giống hình ảnh của chính chúng ta”. Bằng cách này, chúng ta để mình bị tước đoạt cơ hội gặp gỡ người khác – những người luôn khác biệt với chúng ta, và là những người mà chúng ta có thể và phải học cách tương tác. Nếu không đón nhận sự khác biệt, sẽ không thể có tương quan hay tình bạn.

Một thách đố lớn khác mà các hệ thống mới nổi này đặt ra là việc bóp méo thông tin, dẫn đến việc tiếp nhận và truyền tải một nhận thức sai lệch về thực tại. Các mô hình AI được hình thành bởi thế giới quan của những người tạo ra chúng, và đến lượt mình, chúng có thể áp đặt cách suy nghĩ bằng cách lặp lại các khuôn mẫu và định kiến có sẵn trong dữ liệu mà chúng khai thác. Sự thiếu minh bạch trong thiết kế thuật toán, cùng với sự thể hiện dữ liệu xã hội không đầy đủ, có xu hướng khiến chúng ta bị mắc kẹt trong những mạng lưới thao túng suy nghĩ, duy trì và đào sâu thêm những bất bình đẳng và bất công xã hội hiện có.

Rủi ro là rất lớn. AI có khả nằn mô phỏng đến mức thậm chí có thể đánh lừa chúng ta bằng việc chế tạo ra các “thực tại” song song, chiếm đoạt khuôn mặt và tiếng nói của chúng ta. Chúng ta đang sống trong một không gian đa chiều, nơi việc phân biệt giữa thực và ảo đang trở nên ngày càng khó khăn.

Thêm vào đó là vấn đề về sự thiếu chính xác. Những hệ thống coi xác suất thống kê như là tri thức thực chất chỉ cung cấp cho chúng ta những ước lượng gần đúng về sự thật, đôi khi thậm chí là những “ảo giác” hoàn toàn. Việc không kiểm chứng nguồn tin, cùng với cuộc khủng hoảng của nền báo chí thực địa – vốn đòi hỏi công việc liên tục thu thập và xác minh thông tin ngay tại nơi xảy ra sự kiện – có thể tạo ra một mảnh đất ngày càng màu mỡ cho thông tin sai lệch, gây ra cảm giác mất lòng tin, hoang mang và bất an ngày càng tăng.

Một liên minh khả thi

Đằng sau sức mạnh to lớn nhưng vô hình đang cuốn hút tất cả chúng ta, chỉ có một số rất ít công ty, những công ty mà các nhà sáng lập mới đây được giới thiệu như là những nhà sáng tạo của “nhân vật của năm 2025”, tức là những kiến trúc sư của trí tuệ nhân tạo. Điều này làm dấy lên một mối lo ngại đáng kể về sự kiểm soát mang tính độc quyền đối với các hệ thống thuật toán và trí tuệ nhân tạo có khả năng âm thầm định hướng hành vi con người, thậm chí viết lại lịch sử nhân loại – bao gồm cả lịch sử của Giáo hội – mà nhiều khi chúng ta không hề ý thức được.

Thách đố đang chờ đợi chúng ta không phải là ngăn chặn sự đổi mới kỹ thuật số, mà là định hướng nó, ý thức rõ tính hai mặt của công nghệ. Mỗi người chúng ta được mời gọi lên tiếng bảo vệ con người, để những công cụ này thực sự có thể được tích hợp như những đồng minh.

Liên minh này là điều có thể, nhưng cần được xây dựng trên ba trụ cột: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục.

Trước hết là trách nhiệm. Tùy theo vai trò, trách nhiệm này có thể được thể hiện qua sự trung thực, minh bạch, can đảm, tầm nhìn, nghĩa vụ chia sẻ tri thức và quyền được thông tin. Nhưng nói chung, không ai có thể trốn tránh trách nhiệm của mình đối với tương lai mà chúng ta đang kiến tạo.

Đối với những người đứng đầu các nền tảng trực tuyến, điều này có nghĩa là bảo đảm các chiến lược kinh doanh của họ không chỉ được dẫn dắt bởi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, mà còn bởi một tầm nhìn dài hạn vì thiện ích chung, giống như mối cách mỗi người quan tâm đến hạnh phúc của con cái mình.

Các nhà sáng tạo và phát triển mô hình AI cần phải minh bạch và có trách nhiệm xã hội về các nguyên tắc thiết kế cũng như hệ thống kiểm duyệt và điều tiết nền tảng của các thuật toán và mô hình mà họ xây dựng, nhằm giúp người dùng có được sự đồng thuận dựa trên hiểu biết.

Trách nhiệm tương tự cũng được đặt lên vai các nhà lập pháp quốc gia và các cơ quan quản lý siêu quốc gia, những người có bổn phận bảo vệ phẩm giá con người. Một khuôn khổ pháp lý phù hợp có thể bảo vệ con người khỏi những mối gắn bó cảm xúc lệch lạc với chatbot và hạn chế sự lan truyền của nội dung sai lệch, thao túng hoặc gây hiểu lầm, đồng thời gìn giữ tính toàn vẹn của thông tin trước những mô phỏng gian dối.

Các doanh nghiệp truyền thông và thông tin đại chúng cũng không thể cho phép các thuật toán – vốn chỉ nhằm giành thêm vài giây chú ý bằng mọi giá – lấn át sự trung thành với các giá trị nghề nghiệp của họ, là tìm kiếm sự thật. Niềm tin của công chúng được xây dựng bằng độ chính xác và minh bạch, chứ không phải bằng việc chạy theo mọi hình thức tương tác. Nội dung do AI tạo ra hoặc chỉnh sửa cần được ghi chú và phân biệt rõ ràng với nội dung do con người tạo nên. Cần bảo vệ quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ của các nhà báo và những người sáng tạo nội dung khác. Thông tin là một thiện ích công cộng. Một dịch vụ công mang tính xây dựng và có ý nghĩa không dựa trên sự mập mờ, mà trên tính minh bạch của nguồn tin, sự bao gồm các chủ thể liên quan và các tiêu chuẩn chất lượng cao.

Tất cả chúng ta đều được mời gọi hợp tác. Không một lĩnh vực nào có thể đơn độc đối diện với thách đố của việc định hướng sự đổi mới kỹ thuật số và quản trị AI. Vì thế, cần thiết phải thiết lập các cơ chế bảo vệ. Mọi bên liên quan – từ ngành công nghệ, các nhà lập pháp, các doanh nghiệp sáng tạo, giới học thuật, nghệ sĩ, nhà báo cho đến các nhà giáo dục – đều phải tham gia vào việc xây dựng và thực hiện một tình trạng công dân kỹ thuật số có ý thức và trách nhiệm.

Đó chính là mục tiêu của giáo dục: gia tăng năng lực suy tư phản biện cá nhân, đánh giá độ tin cậy của các nguồn tin và những lợi ích ẩn sau việc chọn lọc thông tin, hiểu các cơ chế tâm lý mà chúng kích hoạt, đồng thời giúp gia đình, cộng đồng và các tổ chức xây dựng những tiêu chí thực hành cho một nền văn hóa truyền thông lành mạnh và có trách nhiệm hơn.

Chính vì vậy, việc đưa kiến thức về trí tuệ nhân tạo vào hệ thống giáo dục ở mọi cấp độ, song song với kiến thức truyền thông, ngày càng trở nên cấp thiết. Thuật ngữ MAIL (Media and Artificial Intelligence Literacy – Kiến thức về Truyền thông và Trí tuệ Nhân tạo) diễn tả rõ nhu cầu này, và một số tổ chức dân sự đã bắt đầu thúc đẩy nhận thức này. Là người Công giáo, chúng ta có thể và phải đóng góp để giúp mọi người – đặc biệt là giới trẻ – có được khả năng phát triển tư duy phản biện và phát triển trong tự do nội tâm. MAIL cũng cần được tích hợp vào các chương trình giáo dục thường xuyên, hướng đến cả người cao tuổi và những nhóm bị gạt ra bên lề xã hội, những người thường cảm thấy bị loại trừ và bất lực trước những thay đổi công nghệ quá nhanh.

MAIL sẽ giúp mọi người không chạy theo xu hướng nhân cách hóa các hệ thống AI, nhưng biết đối xử với chúng như những công cụ; luôn kiểm chứng độc lập các nguồn thông tin do AI cung cấp – vốn có thể thiếu chính xác hoặc sai lầm; đồng thời bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân bằng cách hiểu các thông số an toàn và cơ chế khiếu nại. Điều quan trọng là phải giáo dục mọi người về cách sử dụng AI một cách có chủ đích, và trong bối cảnh này, bảo vệ hình ảnh (ảnh và âm thanh), khuôn mặt và giọng nói của họ, để ngăn chặn việc chúng bị sử dụng để tạo ra nội dung và hành vi có hại như gian lận kỹ thuật số, bắt nạt trực tuyến và deepfake, những hành vi vi phạm quyền riêng tư và sự thân mật của con người khi chưa có sự đồng ý.

Như cuộc cách mạng công nghiệp đòi hỏi trình độ biết chữ cơ bản để con người thích ứng với cái mới, cuộc cách mạng kỹ thuật số hôm nay cũng đòi hỏi trình độ hiểu biết kỹ thuật số – cùng với nền tảng giáo dục nhân văn và văn hóa – để hiểu cách các thuật toán định hình nhận thức của chúng ta về thực tại, cách các thiên kiến của AI vận hành, cơ chế quyết định nội dung xuất hiện trong các luồng thông tin, cũng như các giả định và mô hình kinh tế của nền kinh tế AI và khả năng biến đổi của chúng.

Chúng ta cần để khuôn mặt và tiếng nói một lần nữa diễn tả con người. Chúng ta cần gìn giữ món quà của truyền thông như chân lý sâu xa nhất của con người, và hướng mọi đổi mới công nghệ về phục vụ chân lý ấy.

Khi chia sẻ những suy tư này, tôi xin cảm ơn tất cả những ai đang nỗ lực vì những mục tiêu được nêu trên, và chân thành chúc lành cho tất cả những người đang làm việc vì thiện ích chung qua các phương tiện truyền thông.

Vatican, 24 tháng 01 năm 2026

LÊÔ XIV

[1] S. Gregorio di Nissa, La creazione dell’uomo: PG 44, 137.